रिडल्सचा लढा: जेव्हा आंबेडकरी प्रज्ञेने सनातनी पांडित्याचा गर्व उतरवला...!!!

रिडल्सचा लढा: जेव्हा आंबेडकरी प्रज्ञेने सनातनी पांडित्याचा गर्व उतरवला...!!!                                                                      

भारतीय लोकशाही आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या इतिहासात १९८७-८८ चा 'रिडल्स' (Riddles) लढा हे एक अभूतपूर्व पर्व होते. हा केवळ रस्त्यावरचा संघर्ष नव्हता, तर तो आंबेडकरी अनुयायांच्या बौद्धिक मक्तेदारीला दिलेले आव्हान आणि त्यातून मिळवलेला देदीप्यमान विजय होता. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या लेखणीवर घाला घालणाऱ्यांना ज्या सप्रमाण (With References) पद्धतीने उत्तर दिले गेले, तो इतिहास आजही प्रत्येक अभ्यासकासाठी प्रेरणादायी आहे.

१. वादाची पार्श्वभूमी आणि वैचारिक संघर्ष
महाराष्ट्र शासनाने डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या साहित्याचे खंड प्रकाशित करण्याचे कार्य हाती घेतले होते. जेव्हा 'रायटिंग्ज अँड स्पीचेस'चा ४ था खंड प्रसिद्ध झाला, तेव्हा त्यातील 'रिडल्स इन हिंदुइझम' या ग्रंथातील 'रिडल ऑफ राम अँड कृष्ण' या परिशिष्टावर काही सनातनी संघटनांनी आक्षेप घेतला. या मजकुरामुळे धार्मिक भावना दुखावल्याचा दावा करत या ग्रंथावर बंदी आणण्याची मागणी सुरू झाली. येथूनच एका मोठ्या बौद्धिक युद्धाला सुरुवात झाली.

२. दोन ध्रुवीय बौद्धिक लढाई आणि आंबेडकरी प्रज्ञा
या वादात एका बाजूला दुर्गा भागवत, माधव गडकरी, तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी आणि रेगे यांसारखे प्रस्थापित विद्वान होते. तर दुसऱ्या बाजूला आंबेडकरी चळवळीतील अस्सल आणि प्रबळ विचारवंतांची फळी होती. या बौध्दीक वादात आंबेडकरी अनुयायांनी बड्या-बड्यांना पाणी पाजले.
 
* प्रा. कुमुद पावडे यांचे अतुलनीय योगदान:
   या लढ्यातील सर्वात प्रबळ बाजू म्हणजे संस्कृतच्या प्राध्यापिका कुमुद पावडे. ज्या संस्कृत भाषेवर आणि ज्ञानावर काही ठराविक वर्गाची मक्तेदारी मानली जात होती, त्याच भाषेतून त्यांनी विरोधकांना निरुत्तर केले. बाबासाहेबांनी दिलेले संदर्भ हे मूळ संस्कृत ग्रंथांमधील सत्य घटनांवरच आधारित आहेत, हे त्यांनी व्याकरण आणि श्लोकांच्या आधारे सिद्ध केले. एका दलित महिलेने संस्कृत भाषेतील पांडित्याच्या जोरावर सनातनी विचारवंतांना वैचारिक मैदानात भुईसपाट केले, हे या लढ्याचे सर्वात मोठे यश आहे.

* आयु. वसंत मून: पडद्यामागचे महानायक:
   वसंत मून हे सरकारी अधिकारी असल्यामुळे त्यांना थेट समोर येऊन भूमिका मांडता येत नव्हती. मात्र, १९८९ मध्ये त्यांनी या प्रकरणावर जो ग्रंथ प्रकाशित केला, तो या लढ्याचा जिवंत पुरावा आहे. जरी त्यावर त्यांचे नाव अधिकृतरीत्या नसले, तरी या ग्रंथाचे सर्व श्रेय मून साहेबांचेच आहे. त्यांनी अत्यंत तटस्थपणे आणि पुराव्यानिशी सनातनी विद्वानांचे दावे खोडून काढले.
 
* राजा ढाले आणि अरुण कांबळे:
   पँथरच्या आक्रमक शैलीला वैचारिक जोड देत या नेत्यांनी रस्त्यावरची लढाई आणि कागदावरची लढाई एकाच वेळी लढली. त्यांच्या प्रखर मांडणीमुळे सरकारवर दबाव निर्माण झाला.

३. २५ नोव्हेंबर १९८७ आणि ५ फेब्रुवारी १९८८ चे ऐतिहासिक मोर्चे जेव्हा बंदीची मागणी वाढली, तेव्हा आंबेडकरी जनता एकवटली. २५ नोव्हेंबर १९८७ रोजी मुंबईत निघालेला मोर्चा हा विसाव्या शतकातील सर्वात मोठ्या मोर्चांपैकी एक होता. "रिडल्स हटणार नाही, खंड मिटणार नाही" या घोषणांनी मुंबई दणाणून गेली होती. पुढे ५ फेब्रुवारी १९८८ रोजीच्या दुसऱ्या मोर्चाने सरकारला नमते घेण्यास भाग पाडले.

४. सत्याचा विजय आणि निष्कर्ष
या लढ्यात रूपाताई कुलकर्णी, डॉ. वी. भी. कोलते यांनीही रिडल्सची पाठीराखण केली. कॉ. शरद पाटील यांनीही यात भूमिका मांडली असली तरी, पुराव्यांच्या आघाडीवर कुमुद पावडे आणि वसंत मून यांची 'थेट संदर्भासहित' केलेली मांडणीच निर्णायक ठरली.

अखेर सरकारने निर्णय घेतला की, कोणताही मजकूर न गाळता केवळ एक 'तळटीप' देऊन पुस्तक प्रसिद्ध केले जाईल. हा लढा सिद्ध करतो की, बौद्धिक वादात आंबेडकरी अनुयायी अजेय आहे. कारण स्वतः बाबासाहेब आंबेडकर यांनी संदर्भाशिवाय (Without Reference) काहीही लिहिलेले नाही, आणि त्यांच्या वारसदारांनीही तीच परंपरा जपली आहे...💗

- प्रकाश तुपे सर...✍️💗
-----------------------------------------------------------------------------------------