भारतीय राज्यघटना: एक नैतिक करार आणि आपली जबाबदारी...!!!

भारतीय राज्यघटना: एक नैतिक करार आणि आपली जबाबदारी...! 

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी भारताची राज्यघटना लिहिली, ती केवळ एक कायदेशीर दस्तऐवज म्हणून नव्हे, तर तो भारतीय समाजाशी केलेला एक 'नैतिक करार' होता. ही घटना लिहित असताना बाबासाहेबांच्या मनात भारतीय नागरिकांच्या विवेकबुद्धीवर आणि भविष्यातील नैतिक व्यवहारावर गाढ विश्वास होता. त्यांना वाटले होते की, काळानुरूप हे लोक लोकशाही मूल्यांचा स्वीकार करतील आणि आपले वर्तन सुधारतील...

१. राज्यघटनेचा 'अपेक्षावाद' आणि आपला प्रतिसाद
आपली राज्यघटना केवळ हक्क देत नाही, तर ती आपल्याकडून काही किमान 'मानवीय अपेक्षा' ठेवते. संविधानातील 'मूलभूत कर्तव्ये' आणि 'मार्गदर्शक तत्वे' याचाच आग्रह धरतात. बाबासाहेबांना खात्री होती की, स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर हा समाज जातीयतेचा आणि विषमतेचा विळखा सोडून देऊन एकसंध राष्ट्र म्हणून उभा राहील. जर त्यांना हा विश्वास नसता, तर कदाचित त्यांनी शोषित घटकांसाठी वेगळ्या राजकीय वास्तवाचा विचार केला असता. परंतु, त्यांनी देशाच्या ऐक्याला प्राधान्य दिले, कारण त्यांना वाटले होते की 'लोक इतिहासातील चुकांतून शिकतील.'

२. 'त्रिराष्ट्र' संकल्पनेचा त्याग आणि राष्ट्रप्रेम
ज्या काळात हिंदुत्ववाद्यांनी आणि मुस्लिम लीगने द्विराष्ट्रवादाची संकल्पना मांडली होती, त्या काळात बाबासाहेबांनी तिसऱ्या राष्ट्राची (शोषितांच्या स्वतंत्र भूमीची) मागणी लावून धरली असती, तर ती नाकारणे कठीण झाले असते. परंतु, त्यांनी देशाचे आणखी तुकडे होऊ नयेत आणि इथल्या मातीतच लोकशाहीचा प्रयोग यशस्वी व्हावा, या हेतूने सर्वसमावेशक संविधानाचा मार्ग स्वीकारला. "हे पशुवत व्यवहार करणारे लोक माझ्या लोकांना नरकयातना देतील," असा विचार करण्याऐवजी, "हे लोक भविष्यात संविधानामुळे माणूस म्हणून जगण्यास शिकतील," हा उदात्त विचार त्यामागे होता.

३. विश्वासाचा भंग आणि जबाबदारी झटकण्याची प्रवृत्ती
दुर्दैवाने, आजचे चित्र पाहता भारतीय नागरिक बाबासाहेबांनी टाकलेला तो 'संवैधानिक विश्वास' सार्थ ठरवण्यात अपयशी ठरताना दिसत आहेत. संविधानाने दिलेल्या स्वातंत्र्याचा वापर आपण स्वैराचारासाठी किंवा संकुचित स्वार्थासाठी करत आहोत. जेव्हा जेव्हा सामाजिक किंवा राजकीय व्यवस्था कोलमडते, तेव्हा त्याचे खापर थेट राज्यघटनेवर फोडले जाते.
> "संविधान कितीही चांगले असले, तरी ते राबवणारे लोक जर वाईट असतील, तर ते संविधान शेवटी वाईटच ठरेल," हा बाबासाहेबांचा इशारा आज तंतोतंत खरा ठरताना दिसतोय.
> 

निष्कर्ष
दोष संविधानाचा नाही, तर दोष ते संविधान जगणाऱ्या आपल्या मानसिकतेचा आहे. आपल्या चुकीच्या वागण्याचे खापर संविधानावर फोडणे ही आपली 'नैतिक दिवाळखोरी' आहे. बाबासाहेबांनी दिलेला हा लोकशाहीचा वारसा टिकवायचा असेल, तर केवळ कायद्याने नव्हे, तर अंतःकरणातून संविधान अंगीकारण्याची गरज आहे...

- मिलिंद धुमाळे...✍💗
---------------------------------------------------------------------------------