शेती संकट आणि उपाय: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा कालजयी दृष्टिकोन...!!!

शेती संकट आणि उपाय: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा कालजयी दृष्टिकोन
(प्रबंध: 'स्मॉल होल्डिंग्स इन इंडिया अँड देअर रेमेडीज' या निमित्ताने)

आज आपला भारत देश स्वातंत्र्याचा अमृतकाळ साजरा करत असला, तरी ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांचे प्रश्न, कर्जबाजारीपणा आणि शेतीचे कोलमडलेले अर्थशास्त्र हा अजूनही देशासमोरील सर्वात मोठा चिंतेचा विषय आहे. जेव्हा जेव्हा शेती संकटाचा उल्लेख होतो, तेव्हा आपण सहसा तात्पुरत्या उपायांचा, अनुदानाचा किंवा कर्जमाफीचा विचार करतो. परंतु, आजपासून तब्बल १०८ वर्षांपूर्वी, म्हणजेच १९१८ मध्ये, एका तरुण भारतीय अर्थतज्ज्ञाने भारतीय शेतीच्या या आजाराचे मूळ शोधून त्यावर अत्यंत शास्त्रोक्त आणि कायमस्वरूपी उपाय मांडले होते. ते महान अर्थतज्ज्ञ म्हणजेच भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि त्यांचा तो ऐतिहासिक प्रबंध म्हणजे 'Small Holdings in India and Their Remedies' (भारतातील अल्प भूधारकता आणि त्यावरील उपाय).

आपण बाबासाहेबांना संविधानाचे शिल्पकार आणि सामाजिक क्रांतीचे जनक म्हणून ओळखतो, पण ते भारताचे पहिले उच्चविद्याविभूषित कृषी अर्थशास्त्रज्ञ (Agricultural Economist) देखील होते, याची प्रचिती हा प्रबंध वाचताना येते. लोकांनी हा प्रबंध का वाचला पाहिजे आणि आजच्या परिस्थितीत त्याचे काय महत्त्व आहे, हे सांगणारे काही महत्त्वाचे पैलू खालीलप्रमाणे:

१. मूळ समस्या काय? जमिनीचा आकार की तुकडीकरण (Fragmentation)?
त्या काळातील ब्रिटिश अधिकारी आणि अगदी आजचेही अनेक विचारवंत असे मानतात की, भारतात शेती तोट्यात असण्याचे मुख्य कारण म्हणजे शेतकऱ्यांकडे असलेली जमीन खूप लहान (अल्प भूधारकता) आहे. परंतु, बाबासाहेबांनी आपल्या प्रबंधात हा दृष्टिकोन खोडून काढला. त्यांनी स्पष्ट केले की, जमिनीचा आकार लहान असणे हा एक भाग झाला, पण त्याहूनही भयंकर समस्या म्हणजे 'तुकडीकरण' (Fragmentation of Land) होय.
याचा अर्थ असा की, समजा एका शेतकऱ्याकडे एकूण दोने एकर जमीन असेल, तर ती एका ठिकाणी सलग नसून गावच्या चार वेगवेगळ्या दिशांना छोट्या-छोट्या गुंठ्यांच्या तुकड्यांमध्ये विखुरलेली असते.
• दुष्परिणाम: यामुळे शेताच्या सीमा (बांध) घालण्यात प्रचंड जमीन वाया जाते. एका तुकड्यावरून दुसऱ्या तुकड्यावर अवजारे आणि बैल नेण्यात वेळ आणि श्रम वाया जातात. तसेच, अशा विखुरलेल्या जमिनीवर विहीर खोदणे किंवा आधुनिक सिंचन करणे आर्थिकदृष्ट्या अशक्य होते.

२. 'फायदेशीर शेती'ची (Economic Holding) क्रांतिकारी व्याख्या
बाबासाहेबांनी अर्थशास्त्राच्या कसोटीवर 'Economic Holding' म्हणजेच 'फायदेशीर शेती'ची एक नवीन आणि अचूक व्याख्या मांडली. ते म्हणतात, शेती केवळ आकाराने मोठी आहे म्हणून फायदेशीर ठरत नाही. तर, "जमिनीचा असा आकार, जिथे उपलब्ध भांडवल (Capital) आणि श्रम (Labour) यांचा अत्यंत कार्यक्षमतेने वापर करून जास्तीत जास्त उत्पादन घेता येते, तीच खरी फायदेशीर शेती होय."
जर एखाद्याकडे १०० एकर जमीन असेल, पण तिच्यात गुंतवणूक करायला भांडवल नसेल, तर ती मोठी जमीनही तोट्याची ठरेल. याउलट, योग्य भांडवल आणि आधुनिक तंत्रज्ञान असेल, तर छोटी जमीनही समृद्धी आणू शकते.

३. छुपी बेरोजगारी (Hidden Unemployment) आणि औद्योगिकीकरणाची गरज
या प्रबंधातील सर्वात महत्त्वाचा आणि दूरगामी पैलू म्हणजे बाबासाहेबांनी शेती क्षेत्रातील 'छुप्या बेरोजगारी'वर (Disguised Unemployment) ओढलेले बोट. भारतात एकाच कुटुंबातील ५ ते ६ लोक मिळून एका लहान शेतजमिनीवर काम करत असतात, ज्या जमिनीवर प्रत्यक्षात केवळ २ लोकांचीच गरज असते. उरलेले ३ ते ४ लोक तिथे काम करत असल्यासारखे दिसतात, पण त्यांच्यामुळे उत्पादनात काहीही वाढ होत नसते.
यावर उपाय म्हणून बाबासाहेबांनी जलद औद्योगिकीकरणाचा (Industrialization) मार्ग सुचवला. जोपर्यंत शेतीवरील हा अतिरिक्त लोकसंख्येचा भार कमी होत नाही आणि ग्रामीण भागातील अतिरिक्त मजूर शहरांमधील किंवा ग्रामीण भागातील इतर उद्योगांकडे वळत नाहीत, तोपर्यंत शेती क्षेत्राला सुगीचे दिवस येणार नाहीत, हा त्यांचा ठाम विश्वास होता. शेतीचा विकास हा औद्योगिकीकरणाशिवाय अपूर्ण आहे, हा त्यांचा सिद्धांत आज शंभर वर्षांनंतरही तितकाच सत्य ठरत आहे.

४. सामूहिक शेती (Collective Farming)
पुढील काळात या विचारांचा विस्तार करत बाबासाहेबांनी भारताच्या संविधानाच्या मसुदा समितीत 'स्टेट सोशलिझम' अंतर्गत सामूहिक शेतीचा (Collective Farming) प्रस्ताव ठेवला होता. त्यांच्या मते, शेतकऱ्यांनी एकत्र येऊन समूहाने शेती करावी, जेणेकरण मोठ्या प्रमाणावर ट्रॅक्टर्स, आधुनिक सिंचन आणि सामूहिक भांडवलाचा वापर करणे शक्य होईल आणि अल्प भूधारकतेचा प्रश्न कायमचा मिटेल.
---

आजच्या पिढीने हे पुस्तक/प्रबंध का वाचले पाहिजे?

1. अर्थतज्ज्ञ बाबासाहेबांची ओळख: कोलंबिया विद्यापीठ आणि लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समधून अर्थशास्त्रात डॉक्टरेट मिळवणाऱ्या बाबासाहेबांचे आर्थिक विचार समजून घेण्यासाठी हे वाचन अत्यंत गरजेचे आहे.

2. वैज्ञानिक दृष्टिकोन: भावनिक किंवा राजकीय घोषणाबाजीतून शेतीचे प्रश्न सुटणार नाहीत, तर त्यासाठी वैज्ञानिक आणि आर्थिक दृष्टिकोन हवा, हे हा प्रबंध शिकवतो.

3. धोरणकर्त्यांसाठी मार्गदर्शक: आजचे शेतीविषयक कायदे, सिंचन योजना आणि ग्रामीण विकास धोरणे आखताना बाबासाहेबांचे हे विचार आजही तंतोतंत लागू पडतात.

निष्कर्ष: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा 'स्मॉल होल्डिंग्स इन इंडिया' हा प्रबंध केवळ एका समस्येचे वर्णन करत नाही, तर भारताला आर्थिक महासत्ता बनवण्याचा एक स्पष्ट रोडमॅप देतो. जर आपल्याला खरोखरच भारतीय शेतीला आणि शेतकऱ्याला समृद्ध करायचे असेल, तर बाबासाहेबांचा हा आर्थिक दृष्टिकोन प्रत्येकाने वाचला पाहिजे, समजून घेतला पाहिजे आणि आचरणात आणला पाहिजे.
चला, एक पाऊल आर्थिक साक्षरतेकडे टाकूया... डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे आर्थिक विचार वाचूया आणि शेअर करूया!

- तुषार कांबळे...✍️💞
--------------------------------------------------------------------------------------------